सरदार पटेल यांचे राजकीय “अपहरण”*

 *#रोखठोक_भाजपाने_सरदार_पटेल_यांना_हाईजॅक_केले*

*सरदार पटेल यांचे राजकीय “अपहरण”*

-- दयानंद नेने

• भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यातील आणि स्वातंत्र्योत्तर भारताच्या घडणीत *सरदार वल्लभभाई पटेल* यांचे योगदान विलक्षण आहे. 

• 562 संस्थानांचे विलिनीकरण, राज्यांची निर्मिती, प्रशासनाचे पुनर्गठन, आणि नव्या भारताची प्रशासकीय रचना — या सर्व गोष्टींमुळे त्यांना “लोहपुरुष” हे योग्यच म्हटले गेले.

पण या “लोहपुरुषा”चे आजचे राजकीय स्थान पाहिले, तर एक प्रश्न निर्माण होतो —

सरदार पटेल हे राष्ट्राचे होते की एखाद्या पक्षाचे?

*काँग्रेसने दुर्लक्षित केलेला महापुरुष*

• स्वातंत्र्यानंतरच्या काळात काँग्रेसमध्ये नेहरूंचे वर्चस्व पूर्णपणे प्रस्थापित झाले.

गांधीजींच्या नैतिक अधिकारामुळे आणि नेहरूंच्या आंतरराष्ट्रीय प्रतिमेमुळे पटेल यांच्या व्यावहारिक राष्ट्रवादाला फारसे स्थान मिळाले नाही.

१९४७–५० या कालावधीत त्यांचे कार्य अपूर्व असतानाही, त्यांना इतिहासाच्या दुसऱ्या रांगेत ढकलले गेले.

• शैक्षणिक अभ्यासक्रमांमध्ये, सार्वजनिक स्मारकांमध्ये आणि काँग्रेसच्या अधिकृत भाषणांत — पटेल हे फक्त एक 'सहकारी नेते' म्हणून दाखवले गेले,  “राष्ट्रनिर्माते” म्हणून नव्हे.

• याच विस्मृतीतून निर्माण झालेली पोकळी पुढे भाजपा ने राजकीय भांडवल म्हणून वापरली.

*भाजपची रणनीती : “Congress ignored him, we honoured him”*

भाजपने सरदार पटेल यांच्या वारशाला दोन स्तरांवर राजकीय अर्थ दिला.

1. *भावनिक स्तरावर*, “काँग्रेसने दुर्लक्ष केलेल्या नायकाला आम्ही सन्मान देतो” हा संदेश दिला.

   * गुजरातमध्ये “Statue of Unity” उभारून त्यांनी पटेल यांची राष्ट्रव्यापी पुनर्स्थापना केली.

   * “Run for Unity”, “Ekta Diwas” यांसारखे उपक्रम राष्ट्रभक्तीच्या उत्सवासारखे सादर केले.

2. *विचारसरणीच्या स्तरावर*: भाजपने पटेल यांना *निर्भय राष्ट्रनिर्माता* आणि *कठोर निर्णयक्षम नेता* म्हणून दाखवले —

   याउलट नेहरूंचे *“कमकुवत आणि तुष्टीकरणवादी”* चित्र उभे केले.

अशा प्रकारे, *भाजपने इतिहासातील एका व्यक्तिमत्त्वाला वापरून आपल्या राजकीय विचारधारेचा पाया मजबूत केला.*

*पटेल विरुद्ध नेहरू – भाजपचे नव्या राजकारणाचे प्रतीक*

भाजपच्या प्रचार कथानकात एक ओळ सतत ऐकायला मिळते —

> “जर नेहरूऐवजी पटेल पंतप्रधान झाले असते तर भारताचे नशीब वेगळे असते.”

हे विधान प्रत्यक्ष इतिहासात सिद्ध करता येणार नाही, पण राजकीय दृष्ट्या अत्यंत प्रभावी ठरले.

कारण त्याद्वारे भाजपा *नेहरूवादी धर्मनिरपेक्षतेच्या विरोधात पटेलच्या व्यावहारिक राष्ट्रवादाचे पुनरुत्थान* करते.

त्यांच्या “राष्ट्रीय एकता”च्या संकल्पनेला “एकसंघ भारत” या हिंदुत्ववादी ध्येयाशी जोडले जाते.

परिणामी, भाजपा ने पटेल यांना नेहरूंच्या विरोधात उभे करून, काँग्रेसच्या ऐतिहासिक अधिष्ठानालाच आव्हान दिले.

*गुजरात, अस्मिता आणि राजकीय ब्रँडिंग*

सरदार पटेल हे गुजरातचे सुपुत्र असल्याचा घटकही भाजपने अत्यंत कुशलतेने वापरला.

Statue of Unity ही केवळ स्मारकाची कल्पना नव्हती, ती राष्ट्रनिर्माणात गुजरातच्या नेतृत्वाच्या योगदानाचे ब्रँडिंग होते.

मोदी आणि अमित शाह यांच्या नेतृत्वाखाली भाजपा ने पटेल यांचे प्रतीक “गुजराती अस्मिता” आणि “राष्ट्रीय एकता” दोन्हींसाठी वापरले.

यामुळे पटेल यांचे व्यक्तिमत्त्व *राष्ट्रीय तसेच प्रादेशिक अभिमानाचे दुहेरी प्रतीक* बनले.

*राजकीय हेतू : वैचारिक एकता की विचारभिन्नतेचे एकसंधीकरण?*

पटेल यांच्या राष्ट्रवादाचा पाया होता — *धर्मनिरपेक्षता, प्रशासनिक शिस्त आणि प्रादेशिक विविधतेतून राष्ट्रीय एकता*.

परंतु भाजपने त्याच विचाराला *एकरूप, सांस्कृतिक राष्ट्रवादाच्या चौकटीत* मांडले.

त्यामुळे “राष्ट्रीय एकते ”चा मूळ अर्थच बदलला.

भाजपसाठी “एकता” म्हणजे —

*एक विचार, एक धर्म आणि एक राजकीय अधिष्ठान*.

तर सरदार पटेलांसाठी ती होती —

*विविधतेतील समन्वय, संस्थात्मक शिस्त आणि व्यवहाराधारित राष्ट्रनिर्माण.*

हीच खरी विरोधाभासाची रेषा आहे.

*इतिहासाचा पुनर्वापर की पुनरावलोकन?*

भाजपने सरदार पटेल यांचे नाव पुन्हा जनमानसात आणले, हे निर्विवाद आहे.

पण त्यांचा वापर *इतिहासाच्या पुनरावलोकनासाठी झाला की राजकीय पुनर्लेखनासाठी*, हा प्रश्न अद्याप कायम आहे.

काँग्रेसने विसरलेल्या महापुरुषाला भाजपा ने पुढे आणले, हे त्यांचे यश;

परंतु त्यांच्या विचारांचा अर्थ बदलून घेतला, हे त्यांचे राजकारण.

-- दयानंद नेने