वाराणसी आणि नागपूरचा धडा : मोदी-फडणवीसांच्या प्रतिमेपलीकडे जनतेचा कौल महत्त्वाचा!*

 🌀*वाराणसी आणि नागपूरचा धडा : मोदी-फडणवीसांच्या प्रतिमेपलीकडे जनतेचा कौल महत्त्वाचा!*

-- #रोखठोक_दयानंद_नेने 

निवडणुकीत कधी विजय मिळतो, तर कधी पराभव स्वीकारावा लागतो. कोणताही पक्ष प्रत्येक निवडणूक जिंकू शकत नाही. अगदी प्रत्येक निवडणूक प्रतिष्ठेची करून जिंकण्यासाठी सर्वस्व पणाला लावणाऱ्या भाजपच्या निवडणूक यंत्रणेलाही हा नियम लागू होतो.

• विजय डोक्यात गेला की पराभव दार ठोठावतो.

नुकत्याच झालेल्या विधान परिषदेच्या निवडणूकांचे निकाल हेच सांगतात.

भाजपच्या निवडणूक यंत्रणेसाठी हा केवळ दोन जागांचा पराभव नाही, तर आत्मपरीक्षणाचा इशारा आहे.

• कारण , पराभव पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या वाराणसीत आणि मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांच्या नागपुरात झाला, तर त्याची दखल घेणे अपरिहार्य ठरते.

कालच्या पदवीधर आणि शिक्षक मतदारसंघांच्या निवडणुकांनी नेमका हाच मुद्दा उपस्थित केला आहे.

• वाराणसीतील पदवीधर आणि शिक्षक मतदारसंघांत समाजवादी पक्षाने भाजपला धक्का दिला, तर नागपूरच्या पदवीधर मतदारसंघात काँग्रेसने भाजपचा पराभव केला.

• हे दोन्ही मतदारसंघ भाजपसाठी अति प्रतिष्ठेचे. कार्यकर्ते, संघटनात्मक ताकद, आर्थिक संसाधने आणि प्रचारयंत्रणा यांची कमतरता नव्हती. तरीही पराभव झाला. मग प्रश्न उपस्थित होतो—मोदींच्या वाराणसीत आणि फडणवीसांच्या नागपुरात नेमके चुकले कुठे?

🔹विकास झाला; पण तो कुणाच्या आयुष्यात उतरला?

• वाराणसीत काशी विश्वनाथ धाम कॉरिडॉर, घाटांचे सुशोभीकरण, रस्ते, वाहतूक आणि पर्यटनविकासाच्या माध्यमातून शहराचे स्वरूप बदलण्याचा प्रयत्न झाला. धार्मिक पर्यटनाला चालना मिळाली आणि वाराणसीची राष्ट्रीय-आंतरराष्ट्रीय ओळख अधिक ठळक झाली.

• नागपुरात मेट्रो, विस्तारित रस्ते, उड्डाणपूल आणि समृद्धी महामार्गासारख्या व्यापक पायाभूत सुविधा प्रकल्पांमुळे विदर्भाच्या विकासाचे चित्र उभे राहिले.

या विकासकामांचे महत्त्व नाकारता येणार नाही. परंतु शहराचा चेहरामोहरा बदलणे आणि सामान्य माणसाचे आयुष्य बदलणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत.

• नागपुरात उभारलेले उड्डाणपूल आणि एक्स्प्रेसवे किती लोकांच्या रोजच्या जीवनात प्रत्यक्ष उपयोगी पडतात? वाराणसीतील भव्य कॉरिडॉर आणि सुशोभित घाटांमुळे वाढलेल्या पर्यटनाचा लाभ स्थानिक दुकानदार, छोटे व्यावसायिक, कर्मचारी आणि सामान्य कुटुंबांना किती मिळतो?

या प्रश्नांची उत्तरे केवळ प्रकल्पांच्या किंमतीत किंवा उद्घाटनांच्या संख्येत सापडत नाहीत.

• महागाई, रोजगाराची अनिश्चितता, शिक्षणाचा खर्च, घरखर्च आणि उत्पन्नाच्या मर्यादांशी झगडणाऱ्या सामान्य नागरिकाला विकासाची खरी अनुभूती त्याच्या स्वतःच्या जीवनात हवी असते. मोठ्या प्रकल्पांचा अभिमान महत्त्वाचा; पण महिन्याचा खर्च भागवताना होणारी कसरत त्याहून अधिक वास्तव असते.

सरकारने केलेली कामे आणि मतदारांनी अनुभवलेला विकास यांच्यात अंतर निर्माण झाले, तर त्या अंतराची राजकीय किंमत मोजावी लागते.

🔹 भाजपच्या पाच मूलभूत चुका

१. मतदारांना गृहीत धरणे: मोदींची लोकप्रियता, फडणवीसांचे नेतृत्व आणि विकासकामांची यादी म्हणजे विजयाची हमी, हा आत्मविश्वास अतिरेकात गेला तर तो आत्मघात ठरतो. मतदार नेत्यांच्या प्रतिमेला मत देतोच असे नाही; तो स्वतःच्या अनुभवाचाही हिशेब मांडतो.

२. तळागाळातील कार्यकर्त्यांशी तुटलेला संवाद: जुन्या निष्ठावंत कार्यकर्त्यांना डावलणे, त्यांच्या तक्रारींकडे दुर्लक्ष करणे आणि निवडणुकीपुरते त्यांची आठवण काढणे, यामुळे संघटनेची खरी ताकद कमकुवत होते. नेत्यांच्या सभांना गर्दी जमवणे आणि मतदाराला मतदान केंद्रापर्यंत आणणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत.

३. मतदार नोंदणीतील अपयश: पदवीधर मतदारसंघात मतदार नोंदणी हीच पहिली लढाई असते. पात्र पदवीधर आणि शिक्षकांची नोंदणी, मतदारयादीतील चुका दुरुस्त करणे आणि प्रत्येक नोंदणीकृत मतदारापर्यंत पोहोचणे यासाठी सातत्यपूर्ण काम आवश्यक असते. निवडणुकीच्या तोंडावर सक्रिय झालेली यंत्रणा पुरेशी ठरत नाही.

४. मोदी-फडणवीसांच्या प्रतिमेवर अतिअवलंबित्व: राष्ट्रीय किंवा राज्यस्तरीय नेतृत्व लोकप्रिय असले, तरी प्रत्येक स्थानिक उमेदवाराला त्याचा लाभ मिळेलच असे नाही. नागपुरात मुख्यमंत्री फडणवीस आणि केंद्रीय मंत्री नितीन गडकरी यांच्यासारख्या दिग्गजांनी प्रचार केला; तरी काँग्रेसचे अभिजित वंजारी यांनी भाजपच्या सुधाकर कोहळे यांचा ३,२७१ मतांनी पराभव केला. 

वाराणसी तर पंतप्रधान मोदी यांचा मतदार संघ. तरीसुद्धा मतदारांनी भाजपा ला नाकारले.

याचा अर्थ नेतृत्वाची प्रतिमा निरुपयोगी आहे असा नाही; पण ती स्थानिक नाराजीवरचा रामबाण उपायही नाही.

५. सुशिक्षित मतदारांच्या प्रश्नांकडे दुर्लक्ष: पदवीधर आणि शिक्षक हे केवळ मतदार नाहीत; ते समाजाच्या मनःस्थितीचे निदर्शकही असतात. रोजगार, शिक्षणव्यवस्था, शिक्षकांचे प्रश्न, भरती प्रक्रिया, महागाई आणि भविष्याविषयीची अनिश्चितता यांचा त्यांच्या मतदानावर परिणाम होऊ शकतो. या निवडणुकांत नेमका कोणता मुद्दा निर्णायक ठरला, हे मतदारसंघनिहाय माहितीशिवाय ठामपणे सांगता येणार नाही; मात्र या प्रश्नांकडे दुर्लक्ष करणे भाजपला परवडणारे नाही.

🔹या पराभवांचा राजकीय परिणाम काय?

• या निकालांमुळे ना मोदींचे पंतप्रधानपद धोक्यात येते, ना फडणवीसांचे मुख्यमंत्रिपद. या निवडणुका मर्यादित मतदारवर्गाच्या आणि विशिष्ट मतदारसंघांच्या आहेत. त्यावरून सार्वत्रिक निवडणुकीचे निष्कर्ष काढणे चुकीचे ठरेल.

पण त्यांना केवळ विधान परिषदेच्या काही जागांचा निकाल म्हणून झटकून टाकणे ही त्याहून मोठी चूक ठरेल.

नागपुरात काँग्रेसने विद्यमान आमदार अभिजित वंजारी यांच्या माध्यमातून आपली जागा कायम राखली. वाराणसीत समाजवादी पक्षाने शिक्षक आणि पदवीधर मतदारसंघ भाजपकडून जिंकला. 

• या निकालांनी एक महत्त्वाचा संदेश दिला आहे: भाजपच्या बालेकिल्ल्यातही मतदार स्वतंत्र निर्णय घेऊ शकतो. पक्षाची संघटनात्मक ताकद मोठी असली, तरी मतदाराची नाराजी त्यापेक्षा मोठी ठरू शकते.

🔹भाजपने आता काय करायला हवे?

२०२९ च्या लोकसभा निवडणुकीला अजून साधारण अडीच वर्षांपेक्षा अधिक काळ आहे. त्यामुळे भाजपकडे चुका सुधारण्याची संधी आहे. पण त्यासाठी आत्मपरीक्षण प्रामाणिक असावे; पराभवाचे खापर स्थानिक कार्यकर्ते, बंडखोर किंवा एकनाथ शिंदे यांच्या वर फोडून चालणार नाही.

* कार्यकर्त्यांना सन्मान द्या. निष्ठावंत कार्यकर्ते हे निवडणुकीतील साधन नसून पक्षाचा पाया आहेत.

* प्रत्यक्ष जनसंपर्क वाढवा. उद्घाटने, जाहिराती आणि भव्य कार्यक्रमांपेक्षा सामान्य माणसाच्या प्रश्नांवर कृती करा.

* उमेदवार निवडताना स्थानिक स्वीकारार्हतेला महत्त्व द्या. केवळ नेत्यांशी जवळीक म्हणजे जनाधार नव्हे.

* मतदार नोंदणी आणि संघटनात्मक तयारी वर्षभर सुरू ठेवा. निवडणुकीपुरते जागे होण्याची सवय बदला.

* असंतोष ऐकण्याची संस्कृती विकसित करा. पक्षांतर्गत टीका ही शत्रुत्व नसते; ती वेळेवर मिळालेली सूचना असते.

🔹अंतिम इशारा : प्रतिमा मोठी की जनतेचा विश्वास?

भाजपच्या नेतृत्वाने एक गोष्ट लक्षात ठेवली पाहिजे—सत्ता ही कामगिरीची पावती असते; कायमस्वरूपी मिळालेला परवाना नव्हे.

मोदींचे नेतृत्व, फडणवीसांची प्रशासकीय क्षमता आणि भाजपची संघटनात्मक ताकद यांचे महत्त्व कमी होत नाही. पण या भांडवलावर किती काळ जगायचे, हा प्रश्न आहे. नेतृत्वाची लोकप्रियता टिकवायची असेल, तर सामान्य माणसाचा विश्वासही टिकवावा लागतो.

मतदाराला तुमची प्रतिष्ठा माहीत असते; पण मतदान करताना तो स्वतःचा हिशेब मांडतो. आणि जेव्हा तो निर्णय घेतो, तेव्हा तुमचा भूतकाळ, तुमची संसाधने किंवा तुमची निवडणूक यंत्रणा त्याला निर्णय बदलायला भाग पाडू शकत नाही.

भाजपसमोर आज सत्तांतराचे संकट नाही; पण राजकीय आत्मसंतुष्टतेचे संकट निर्माण होऊ नये, ही काळजी घेण्याची वेळ आहे.

निवडणूक जिंकण्याची महत्त्वाकांक्षा असणे गैर नाही. मात्र, प्रत्येक निवडणूक प्रतिष्ठेची करण्यापेक्षा प्रत्येक नागरिकाचा विश्वास जिंकणे अधिक महत्त्वाचे आहे.

वाराणसी आणि नागपूरचा निकाल भाजपसाठी पराभवापेक्षा मोठा धडा ठरू शकतो—जर पक्षाने तो समजून घेतला तर. अन्यथा, आजचा इशारा उद्याच्या मोठ्या राजकीय संकटाची नांदी ठरू शकतो.

— दयानंद नेने

29 ऑक्टोबर 2026