पुणे पदवीधरमध्ये भाजपचा पराभव : एका फ्रेश चेहऱ्यासमोर भाजपा चा बालेकिल्ला ढासळला.*

 💥 *पुणे पदवीधरमध्ये भाजपचा पराभव : एका फ्रेश चेहऱ्यासमोर भाजपा चा बालेकिल्ला ढासळला.*

-- #रोखठोक_दयानंद_नेने 

पुणे पदवीधर मतदारसंघातील हर्षदा देशमुख-जाधव यांचा विजय हा केवळ एका निवडणुकीचा निकाल म्हणून पाहून चालणार नाही. एकेकाळी भाजपचा बालेकिल्ला मानल्या जाणाऱ्या या मतदारसंघात बदलत्या राजकीय समीकरणांना मिळालेली ही आणखी एक पुष्टी आहे. २०२० मध्ये अरुण लाड यांच्या विजयाने सुरू झालेला बदल आता अधिक ठळकपणे समोर आला आहे. त्यामुळे प्रश्न केवळ भाजप का हरला, एवढाच नाही; तर पक्षाने आपल्या पारंपरिक मतदारांशी असलेली नाळ नेमकी कुठे आणि का गमावली, हा आहे.

• पुणे पदवीधर हा एकेकाळी भाजपचा गड होता; पण पुणेकर प्रत्येक निवडणुकीत एकाच पद्धतीने मतदान करतात, असे नाही. लोकसभा, विधानसभा, महापालिका आणि पदवीधर मतदारसंघांच्या निवडणुकांतील मुद्दे, उमेदवार आणि मतदारवर्ग वेगवेगळे असतात. राष्ट्रीय नेतृत्वाला पसंती देणारा मतदार स्थानिक निवडणुकीत वेगळा निर्णय घेऊ शकतो. त्यामुळे भाजपला इतर निवडणुकांमध्ये मिळणारा पाठिंबा म्हणजे पदवीधर मतदारसंघातील विजयाची हमी नव्हे. उलट, सुशिक्षित मतदारांमध्ये पक्षाच्या संघटनात्मक ताकदीची आणि स्थानिक स्वीकारार्हतेची स्वतंत्र परीक्षा होते.

• या निकालामागे २०१९ नंतरच्या बदलत्या प्रवाहाची पार्श्वभूमी महत्त्वाची आहे.

पूर्वी सुशिक्षित पदवीधर म्हटले की केवळ उच्चवरणीय, ब्राह्मण असं चित्र असायचे. बदलत्या काळानुसार बहुजन सुद्धा पदवीधर होऊ लागले. काळानुरप ह्या मतदार संघावर सर्व राजकीय पक्ष आपली ताकद लावू लागले. 

पदवीधर जास्त नोंदवले जाऊ लागले आणि चित्र पालटू लागले.

• २०२० मध्ये महाविकास आघाडीच्या अरुण लाड यांनी विजय मिळवला. आता हर्षदा देशमुख-जाधव यांच्या विजयाने त्या बदलाला आणखी बळ मिळाल्याचे चित्र आहे. मात्र, याचा अर्थ संपूर्ण पुणे किंवा पश्चिम महाराष्ट्र भाजपपासून दूर गेला, असा सरसकट निष्कर्ष काढणे चुकीचे ठरेल. हा विशिष्ट मतदारसंघ, त्यातील पदवीधर मतदार आणि स्थानिक राजकीय परिस्थिती यांचे स्वतंत्र विश्लेषण आवश्यक आहे.

🔹*हर्षदा देशमुख-जाधव यांच्या विजयाचे गणित*

हर्षदा देशमुख-जाधव यांच्यासमोर सर्वांत मोठी जमेची बाजू होती ती म्हणजे नव्या चेहऱ्याची आणि तरुणांशी संवाद साधू शकणाऱ्या नेतृत्वाची प्रतिमा. उच्च शिक्षण, व्यवस्थापनाचा अनुभव आणि शिक्षण क्षेत्राशी असलेली जवळीक यामुळे त्या पदवीधर मतदारांच्या अपेक्षांशी स्वतःला जोडू शकल्या. मात्र, केवळ शैक्षणिक पात्रता विजय मिळवून देत नाही. त्या पात्रतेचे रूपांतर मतदारांशी संवादात आणि संघटनात्मक पाठबळात करणे महत्त्वाचे असते.

• दुसरी निर्णायक बाब म्हणजे महाविकास आघाडीतील घटक पक्षांमधील समन्वय. राष्ट्रवादी काँग्रेस (शरदचंद्र पवार), काँग्रेस आणि शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे) यांच्या कार्यकर्त्यांनी स्थानिक पातळीवर एकत्रितपणे काम केले असेल, तर त्याचा थेट फायदा उमेदवाराला होतो. अशा निवडणुकांमध्ये मोठ्या सभा किंवा नेत्यांची उपस्थिती यापेक्षा मतदारांपर्यंत पोहोचणे, नोंदणीकृत मतदारांना मतदानासाठी प्रवृत्त करणे आणि मतदानाच्या दिवसापर्यंत संपर्क टिकवणे अधिक महत्त्वाचे ठरते.

• पदवीधर मतदारांची नोंदणी हा या निवडणुकीतील आणखी एक महत्त्वाचा मुद्दा आहे. २०१९ मध्ये महाविकास आघाडीने उभारलेल्या मतदाराधाराचा डोलारा या निवडणुकीत परत मिळवला तर तो केवळ राजकीय लोकप्रियतेचा नव्हे, तर संघटनात्मक नियोजनाचाही भाग आहे. मात्र, २०१९ मधील नोंदणीची तुलना आणि यंदाच्या नोंदणीची आकडेवारी तपासल्याशिवाय या प्रयत्नांचे नेमके प्रमाण ठामपणे सांगता येणार नाही.

• उमेदवाराच्या स्थानिक स्वीकारार्हतेचाही विचार करावा लागेल. भाजप च्या स्मिता जाधव यांच्याबाबत काही मतदारांना त्या स्थानिक राजकीय-सामाजिक प्रवाहाशी पुरेशा जोडलेल्या नसल्याची भावना वाटली असेल, तर त्याचा परिणाम झाला असण्याची शक्यता आहे. मात्र, त्यांना ‘बाहेरच्या’ उमेदवाराची प्रतिमा का मिळाली आणि त्याचा निकालावर किती परिणाम झाला, हे ठरवण्यासाठी स्थानिक प्रचार, मतदारांचे अभिप्राय आणि मतदानाचे तपशील आवश्यक आहेत. उमेदवाराची निवड करताना पक्षाने केवळ राजकीय गणित नव्हे, तर मतदारसंघातील स्वीकारार्हताही लक्षात घ्यायला हवी, हा यातून निघणारा महत्त्वाचा धडा आहे.

🔹*भाजपची प्रचारयंत्रणा कुठे कमी पडली?*

भाजपच्या पराभवाचे आत्मपरीक्षण करताना तीन बाबी तपासणे आवश्यक आहे.

• पहिली म्हणजे प्रचारातील उत्साह आणि समन्वय. भाजपचा प्रचार तुलनेने निस्तेज दिसला आणि शिवसेना तसेच राष्ट्रवादी काँग्रेसच्या अजित पवार गटाची उपस्थिती ठळकपणे जाणवली नाही, अशी टीका होत असेल, तर युतीच्या प्रत्यक्ष कामगिरीचे मूल्यमापन करावे लागेल. सत्तेत एकत्र असणे आणि निवडणुकीत एकदिलाने काम करणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. मित्रपक्षांची मते प्रत्यक्षात उमेदवाराकडे वळवण्यासाठी स्थानिक नेतृत्व आणि कार्यकर्त्यांमध्ये समन्वय आवश्यक असतो.

• दुसरी बाब म्हणजे कार्यकर्त्यांचे मनोबल. पक्षाकडे मजबूत संघटना असली, तरी कार्यकर्त्यांना उमेदवाराशी भावनिक नाते वाटत नसेल, स्थानिक नेतृत्वाला विश्वासात घेतले नसेल किंवा निवडणूक केवळ वरिष्ठ नेत्यांच्या प्रतिष्ठेची लढाई बनली असेल, तर संघटनेची ताकद मतदानात पूर्णपणे उतरतेच असे नाही. कार्यकर्ते उपस्थित असणे आणि ते मनापासून प्रचार करणे यात फरक आहे. भाजपने या निवडणुकीत बूथनिहाय मतदान, कार्यकर्त्यांचा सहभाग आणि मित्रपक्षांच्या मतांचे हस्तांतरण तपासले पाहिजे.

• तिसरी बाब म्हणजे आत्मसंतुष्टता. पूर्वीचा बालेकिल्ला, ट्रिपल इंजिन सरकार, पक्षाचे मोठे नेतृत्व आणि सत्तेतील स्थान यांवर अतिविश्वास निर्माण झाला, तर स्थानिक मतदारांच्या बदलत्या अपेक्षा दुर्लक्षित होऊ शकतात. पदवीधर मतदाराला केवळ पक्षाची विचारधारा नव्हे, तर रोजगार, शिक्षण, स्पर्धा परीक्षा, सरकारी भरतीतील अडचणी, महागाई आणि व्यावसायिक संधी यांसारख्या प्रश्नांवर ठोस भूमिका हवी असते. प्रचारात या प्रश्नांना किती प्राधान्य दिले गेले, हा भाजपसाठी महत्त्वाचा आत्मपरीक्षणाचा मुद्दा आहे.

🔹*विजयाचे श्रेय राशप chyaच्या दुसऱ्या फळीच्या नेत्यांना*

या विजयाचे संपूर्ण श्रेय राशपच्या दुसऱ्या फळीच्या नेत्यांना द्यायला पाहिजे. योग्य उमेदवार, विरोधी पक्षांतील समन्वय, मतदार नोंदणी, तळागाळातील संपर्क आणि सत्ताधारी पक्षाविषयीची स्थानिक भावना—या सर्व घटकांचा एकत्रित परिणाम निकालात दिसू शकतो.

• शरद पवारांच्या राजकारणातील स्थानिक समीकरणे जुळवण्याच्या शैलीचे या विजयातप्रतिबिंब असेल, तर तो त्यांच्या पक्षासाठी महत्त्वाचा राजकीय लाभ आहे. परंतु हा विजय टिकाऊ राजकीय विस्तारात रूपांतरित होतो का, हे पुढील निवडणुकांतील कामगिरीवर ठरेल. त्याचप्रमाणे भाजपसाठीही हा पराभव म्हणजे संपूर्ण राजकीय घसरणीचा पुरावा नाही; मात्र पारंपरिक मतदारसंघांतील पकड गृहीत धरता येत नाही, याची आठवण जरूर आहे.

🔹*हर्षदा देशमुख-जाधव यांच्या रूपाने नवे नेतृत्व?*

या निकालाचा आणखी एक पैलू म्हणजे हर्षदा देशमुख-जाधव यांच्यासाठी निर्माण झालेली राजकीय संधी. त्यांच्या विजयामुळे जिल्ह्यात नव्या नेतृत्वाचा उदय होण्याची शक्यता निर्माण झाली आहे. मात्र, निवडणुकीतील यश आणि दीर्घकालीन नेतृत्व यांत अंतर असते. पदवीधरांचे प्रश्न सातत्याने मांडणे, विधानपरिषदेत अभ्यासपूर्ण भूमिका घेणे आणि निवडणुकीपलीकडे मतदारांशी संपर्क ठेवणे यांतूनच त्यांचे नेतृत्व आकार घेईल.

• भाजपसाठी या निकालाचा खरा संदेश स्पष्ट आहे : बालेकिल्ला हा इतिहास असतो; तो वर्तमानात टिकवण्यासाठी सतत काम करावे लागते. केवळ लोकप्रिय राष्ट्रीय नेतृत्व, मोठी संघटना किंवा सत्तेतील ताकद पुरेशी नसते. स्थानिक नेतृत्वाची निवड, कार्यकर्त्यांचा सन्मान, मित्रपक्षांशी समन्वय आणि मतदारांच्या प्रश्नांशी असलेली बांधिलकी यांना पर्याय नाही.

• पुणे पदवीधर मतदारसंघाचा निकाल भाजपने केवळ पराभव म्हणून नव्हे, तर स्वतःच्या कार्यपद्धतीचे परीक्षण करण्याची संधी म्हणून पाहायला हवा. कारण मतदार एकदा पर्याय निवडतो, तेव्हा तो केवळ विरोधकांना संधी देत नसतो; तो प्रस्थापित पक्षालाही स्वतःच्या चुका सुधारण्याची संधी देत असतो.

आता प्रश्न एवढाच आहे—भाजप या निकालातून धडा घेऊन संघटना आणि मतदारांशी नाते पुन्हा मजबूत करणार, की हा पराभव स्थानिक समीकरणांचा अपवाद मानून पुढे जाणार? या प्रश्नाचे उत्तरच पुणे पदवीधर मतदारसंघातील बदलाचे खरे राजकीय महत्त्व ठरवेल.

— रोखठोक दयानंद नेने

    29 ऑक्टोबर 2026