*राजकीय चुका आणि “हुतात्म्याचा” भ्रम*

 *#रोखठोक_इतिहासातील_चुकांची_दुरुस्ती*

*राजकीय चुका आणि “हुतात्म्याचा” भ्रम*

(या लेखाचा उद्देश कोणाचाही अनादर करणं नसून या विषयाची दुसरी बाजू दाखवणे हे आहे.)

भारताच्या स्वातंत्र्यसंग्रामात “हुतात्मा” या शब्दाला एक दिव्य अर्थ आहे —

देशासाठी, जनतेच्या हक्कासाठी, अन्यायाविरुद्ध लढताना प्राण अर्पण करणारे वीर.

पण स्वतंत्र भारताच्या राजकारणात, हा शब्द अनेकदा भावनिक राजकीय ब्रँडिंगसाठी वापरला गेला आहे.

त्याचे सर्वात ठळक दोन उदाहरण म्हणजे — इंदिरा गांधी आणि राजीव गांधी.

🔹 *इंदिरा गांधी : निर्माण केला राक्षस आणि दिला स्वतःचा बळी*

इंदिरा गांधी यांनी 1980 च्या दशकात पंजाबमधील अकाली दलाला तोडण्यासाठी धार्मिक राजकारणाचा खेळ खेळला.

त्याच रणनीतीचा भाग म्हणून त्यांनी संत जरनेलसिंग भिंद्रनवाले या व्यक्तीला काँग्रेसच्या बाजूने राजकीय प्रतिकाराचा प्रतीक म्हणून उभं केलं.

काँग्रेसच्या स्थानिक नेत्यांनी त्याला थेट प्रोत्साहन दिलं, प्रसिद्धी दिली, आणि अप्रत्यक्ष राजकीय आश्रय आणि आर्थिक पाठबळ दिले.

पण हा “धार्मिक चेहरा” लवकरच शस्त्रसज्ज दहशतवादी बनला. त्याने पंजाबमध्ये हत्याकांड सुरु करून दहशत पसरवली.

भिंद्रनवालेनं सुवर्णमंदिराला आपला किल्ला बनवलं आणि स्वतंत्र खलिस्तान चा नारा दिला.

त्याला संपवण्यासाठी इंदिरा गांधींनाच मग ऑपरेशन ब्लू स्टार करावं लागलं. सुवर्ण मंदिरात भारतीय सैन्य घुसवावे लागले. लष्करी कारवाई करावी लागली.

त्या कारवाईत शीख धार्मिक भावनांना प्रचंड धक्का बसला आणि त्याच संतापाच्या उद्रेकातून इंदिराजींच्या दोन शीख अंगरक्षकांनी त्यांची हत्या केली.

इंदिराजींनी आपल्या राजकीय विरोधकांसाठी एक राक्षस उभा केला जो त्यांच्या हाताबाहेर गेला.

त्यामुळे इंदिरा गांधी “देशासाठी प्राण अर्पण” केल्यामुळे नव्हे,

तर स्वतःच्या राजकीय चुकांचा बळी ठरल्या.

🔹 *राजीव गांधी : चुकीच्या परराष्ट्र धोरणाचा पलटवार*

राजीव गांधींनी 1987 मध्ये श्रीलंकेतील तामिळ प्रश्नात उगीचच हात घातला.

श्रीलंका सरकार आणि तामिळ बंडखोर यांच्यातील संघर्षात त्यांनी जाफन्यात तामिळ बंडखोरांविरुद्ध श्रीलंका सरकारच्या बाजूने भारतीय सैन्य पाठवलं.

हा निर्णय न कळणाऱ्या भावनेतून नव्हे, तर राजकीय “राजदूतगिरी” म्हणून घेतला गेला.

परिणाम असा की भारतीय सैनिक जाफन्यात अडकले, दोन्ही बाजूंनी हल्ले झाले, आणि देशात रोष उसळला.

तामिळ टायगर्सनी हा तामिळ लोकांचा विश्वासघात मानून काही वर्षांनी 1991 मध्ये राजीव गांधींची आत्मघातकी बॉम्बस्फोटात हत्या केली.

येथेही मृत्यू देशासाठी बलिदान नव्हे,

तर राजकीय आणि धोरणात्मक चुकीचा अनिवार्य परिणाम होता.

🔹 *हुतात्मा की राजकीय बळी?*

“हुतात्मा” हा शब्द तेव्हा योग्य ठरतो,

जेव्हा एखादा व्यक्ती जाणूनबुजून देशासाठी किंवा एखाद्या समाज हिताच्या तत्त्वासाठी आपले जीवन अर्पण करतो.

पण जेव्हा मृत्यू स्वतःच्या चुकीच्या धोरणांचा, सत्ता टिकवण्यासाठी घेतलेल्या निर्णयांचा परिणाम असतो,

तेव्हा तो “हुतात्मा” नव्हे, तर “राजकीय बळी” ठरतो.

🔹 *यातला धडा*

आजही अनेक नेते “भावनिक हुतात्मा” निर्माण करण्याच्या राजकारणात रमलेले असतात.

स्वतःच्या चुका झाकण्यासाठी भावनिक प्रतीकं उभी करतात, आणि लोकांच्या सहानुभूतीवर सत्ता टिकवतात.

पण इतिहास नेहमी एक गोष्ट शिकवतो —

भावना या काही काळ चुका झाकू शकतात, पण कायम लपवू शकत नाहीत.

इंदिरा आणि राजीव गांधी यांचा मृत्यू निश्चितच दुःखद आणि निषेधाऱ्य होता,

पण तो देशासाठी दिलेलं बलिदान नव्हे.

तो त्यांच्या निर्णयांचा, त्यांच्या राजकीय खेळांचा, आणि त्यांच्या चुकीच्या आकलनाचा नैसर्गिक शेवट होता.

हुतात्मा आणि बळी यातील हा फरक समजून घेणं —

हेच आजच्या भारताच्या राजकीय प्रगल्भतेचं खरे मोजमाप आहे.

-- दयानंद नेने