*डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आणि RSS : नातं मैत्रीचं नव्हे, पण वैराचंही नव्हतं

 #दृष्टिक्षेप_दयानंद_नेने 

🧩 *डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आणि RSS : नातं मैत्रीचं नव्हे, पण वैराचंही नव्हतं*

[बाबासाहेब विचार लेखमाला - लेख 3 रा ]

• डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर हे भारताच्या इतिहासातील इतके विराट व्यक्तिमत्त्व आहे की आज जवळजवळ प्रत्येक राजकीय पक्ष, प्रत्येक विचारधारा आणि प्रत्येक सामाजिक संघटना त्यांच्या वारशावर आपला हक्क सांगताना दिसते. आंबेडकरांच्या एखाद्या वाक्याचा आधार घेऊन स्वतःच्या विचारसरणीला त्यांची मान्यता होती, असे सिद्ध करण्याचा प्रयत्न केला जातो.

RSS देखील त्याला अपवाद नाही.

• RSS आज बाबासाहेबांनी १९३९ मध्ये पुण्यातील संघाच्या प्रशिक्षण शिबिराला भेट दिल्यानंतर केलेल्या कथित गौरवोद्गारांचा उल्लेख करते. उपलब्ध संघ-स्रोतांमध्ये हे विधान नोंदवलेले आहे आणि इतर लेखनातही त्या भेटीचा उल्लेख आढळतो. RSSच्या अधिकृत संकेतस्थळावरही बाबासाहेबांच्या नावाने “absolute equality and brotherhood” संदर्भातील विधान दिले आहे.

• पण इथेच एक महत्त्वाची गोष्ट समजून घेतली पाहिजे—

एखाद्या संघटनेच्या शिबिरात दिसलेल्या एका सकारात्मक सामाजिक अनुभवाचे कौतुक करणे म्हणजे त्या संघटनेच्या संपूर्ण विचारसरणीला मान्यता देणे नव्हे.

आणि त्याचप्रमाणे,

आंबेडकर आणि RSS यांच्यात मूलभूत वैचारिक मतभेद होते, म्हणून त्यांच्यात कोणताही संवाद, संपर्क किंवा परस्पर आदर नव्हता असे म्हणणेही इतिहासाशी प्रामाणिक नाही.

हीच या विषयाची खरी भूमिका आहे.

🔹 १९३९ : बाबासाहेबांनी जे पाहिले, त्याचे त्यांनी कौतुक केले

१९३९ मध्ये पुण्यातील RSS प्रशिक्षण शिबिराला बाबासाहेबांनी भेट दिल्याचा उल्लेख अनेक स्रोतांमध्ये आहे. संघाच्या नोंदीनुसार त्यांनी तेथे जातिभेद न करता स्वयंसेवकांमध्ये दिसणारी समानता पाहिली.

याचा अर्थ काय?

इतकाच की ज्या ठिकाणी प्रत्यक्ष जातिभेद दिसला नाही, त्या अनुभवाचे बाबासाहेबांनी कौतुक केले.

याला “बाबासाहेब RSSचे समर्थक होते” असे म्हणणे चुकीचे.

पण याला “बाबासाहेब RSSच्या जवळही गेले नव्हते” असे म्हणणेही तितकेच चुकीचे.

इतिहासाचा अभ्यास म्हणजे आपल्या राजकीय सोयीप्रमाणे व्यक्तीला आपल्याकडे ओढणे नव्हे; तर त्या व्यक्तीने काय पाहिले, काय मान्य केले आणि काय नाकारले हे स्वतंत्रपणे समजून घेणे.

🔹 मग RSS आणि बाबासाहेब यांचे संबंध नेमके कसे होते?

त्याला “मैत्री” किंवा “शत्रुत्व” अशा दोनच चौकटीत बसवणे चुकीचे आहे.

बाबासाहेबांचा RSSशी संपर्क झाला होता. १९३९ च्या पुणे शिबिराची नोंद उपलब्ध आहे. काही आठवणींमध्ये बाबासाहेब आणि डॉ. हेडगेवार यांच्या भेटीचेही वर्णन आहे.

याचा अर्थ एवढाच की त्या काळातील सामाजिक-राजकीय वातावरणात बाबासाहेब आणि संघ यांच्यात संवादाची दारे पूर्णपणे बंद नव्हती.

परंतु याचबरोबर हेही तितकेच सत्य आहे की बाबासाहेबांची सामाजिक क्रांतीची संकल्पना, जातिव्यवस्थेविषयीची भूमिका आणि लोकशाहीचे त्यांचे तत्त्वज्ञान यांना RSSच्या काही ऐतिहासिक विचारांशी सरळसरळ समान ठरवता येत नाही.

🔹 मनुस्मृतीचा प्रश्न — इथे खरा वैचारिक फरक दिसतो

- बाबासाहेबांनी २५ डिसेंबर १९२७ रोजी मनुस्मृतीचे दहन केले. त्यांचा संघर्ष केवळ अस्पृश्यतेविरुद्ध नव्हता; तो जातिव्यवस्थेला धार्मिक-सामाजिक वैधता देणाऱ्या विचारांविरुद्ध होता.

- Annihilation of Caste मध्ये त्यांनी हिंदू शास्त्रांमध्ये जातिव्यवस्थेला मिळणाऱ्या समर्थनावर कठोर प्रहार केला. राज्यसभेच्या प्रकाशित संदर्भसामग्रीतही बाबासाहेबांचा हा मूलभूत दृष्टिकोन स्पष्टपणे नोंदलेला आहे.

- दुसरीकडे, गोळवलकर गुरुजी यांच्या लेखनात मनूविषयी अत्यंत गौरवपूर्ण उल्लेख आढळतात; त्यांना “first, greatest and wisest lawgiver” असे संबोधल्याचा संदर्भ उपलब्ध आहे.

म्हणून बाबासाहेब आणि गोळवलकर यांचे मनुस्मृतीविषयक विचार किती परस्पर विरोधी होते ते कळते. 

🔹 परंतु इथून पुढची उडीही चुकीची आहे—

“गोळवलकरांचा अमुक विचार होता, म्हणून RSS आणि बाबासाहेब यांच्यात कधी संवादच झाला नाही”

हेही इतिहासाचे सरलीकरण आहे.

व्यक्ती, संघटना आणि विचारसरणी यांच्यातील संबंध अधिक गुंतागुंतीचे असतात.

• “Hindu Raj” बाबत बाबासाहेबांची भूमिका अगदी स्पष्ट होती

या विषयात मात्र बाबासाहेबांना त्यांच्या स्वतःच्या शब्दांत ऐकणे आवश्यक आहे.

Pakistan or the Partition of India मध्ये त्यांनी लिहिले:

👉 “If Hindu Raj does become a fact, it will, no doubt, be the greatest calamity for this country.”

आणि पुढे त्यांनी Hinduism हे liberty, equality आणि fraternity यांच्यासाठी धोकादायक ठरू शकते, असे म्हटले. हा मजकूर बाबासाहेबांच्या अधिकृत Writings and Speeches मध्ये उपलब्ध आहे.

म्हणून आज कोणीही “बाबासाहेबांना हिंदू राष्ट्र मान्य होते” असे सरसकट म्हणत असेल, तर त्याला बाबासाहेबांचा हा स्पष्ट मजकूर उत्तर देतो.

- पण त्याच वेळी दुसऱ्या बाजूनेही प्रामाणिक राहिले पाहिजे.

बाबासाहेबांचे RSSच्या एका शिबिरातील जातिभेदविरहित वातावरणाबद्दलचे कौतुक पुसून टाकणे हेही तितकेच चुकीचे आहे.

दोन्ही तथ्ये एकाच वेळी खरी असू शकतात.

बाबासाहेबांना “RSSविरोधी” ठरवणेही तितकेच हास्यास्पद

आज काही मंडळी अशी प्रतिमा निर्माण करतात की बाबासाहेब म्हणजे RSSचे कट्टर विरोधक आणि RSS म्हणजे बाबासाहेबांचा कट्टर शत्रू.

🔹 इतिहास इतका सोपा नाही.

- बाबासाहेबांनी ज्या-ज्या विचारांचा विरोध केला, त्यात जात, अस्पृश्यता, सामाजिक विषमता आणि जन्माधारित श्रेणीव्यवस्था यांचा समावेश होता. त्यांनी काँग्रेसवरही कठोर टीका केली; गांधीजींशीही त्यांचे गंभीर मतभेद होते; मुस्लिम लीगच्या राजकारणावरही त्यांनी टीका केली.

- म्हणून बाबासाहेबांना एखाद्या पक्षाच्या “विरोधक” या एकाच भूमिकेत बंदिस्त करणे म्हणजे त्यांच्या बौद्धिक स्वातंत्र्याचा अपमान होय.

- त्याचप्रमाणे RSSला “बाबासाहेबांचा शत्रू” म्हणून रंगविण्यासाठी प्रत्येक ऐतिहासिक संवाद नाकारणे हेही बौद्धिक प्रामाणिकपणाचे लक्षण नाही.

पण RSSनेही बाबासाहेबांचा उपयोग करू नये

हा मुद्दा RSSलाही लागू होतो.

- १९३९ च्या एका भेटीतील कौतुकाचा आधार घेऊन “बाबासाहेब RSSच्या विचारांचे समर्थक होते” असे सांगणे अतिरेक आहे.

- बाबासाहेबांची संपूर्ण वैचारिक परंपरा संविधानवाद, सामाजिक लोकशाही, व्यक्तिस्वातंत्र्य, समानता, बंधुता आणि जातिनिर्मूलन यांवर उभी आहे.

त्यांना केवळ “हिंदू समाजाच्या एकतेचे समर्थक” म्हणून सादर करणे म्हणजे त्यांच्या सामाजिक क्रांतीची व्याप्ती कमी करणे होय.

त्याचप्रमाणे बाबासाहेबांनी RSSच्या शिबिरात समानता पाहिली म्हणून ती घटना लपविणे म्हणजे बाबासाहेबांना आपल्या राजकीय कथानकासाठी संपादित करणे होय.

🔹 खरा धडा काय?

बाबासाहेब कोणत्याही राजकीय पक्षाची मालमत्ता नव्हते.

ते RSSचेही नव्हते.

ते काँग्रेसचेही नव्हते.

ते कम्युनिस्टांचेही नव्हते.

ते कोणत्याही जातीय राजकारणाचेही कैदी नव्हते.

ते स्वतःच्या बुद्धीचे मालक होते.

म्हणून बाबासाहेबांचे मूल्यमापन करताना एकाच वेळी दोन गोष्टी मान्य करण्याचे धैर्य हवे—

बाबासाहेबांनी RSSच्या शिबिरात दिसलेल्या जातिभेदविरहित वर्तनाचे कौतुक केले होते.

आणि

बाबासाहेबांचे जातिव्यवस्था, मनुस्मृती आणि हिंदू राज याबाबतचे मूलभूत विचार RSSच्या काही ऐतिहासिक विचारांशी जुळत नव्हते.

ही दोन्ही तथ्ये स्वीकारली की इतिहास स्पष्ट होतो.

अन्यथा एक बाजू बाबासाहेबांना RSSचा “अनुयायी” बनवते आणि दुसरी बाजू त्यांना RSSचा “जन्मजात शत्रू” बनवते.

दोन्ही चुकीचे आहेत.

बाबासाहेबांना खऱ्या अर्थाने आदर द्यायचा असेल, तर त्यांचे निवडक वाक्ये उचलून आपल्या विचारसरणीची जाहिरात करण्याऐवजी त्यांचे संपूर्ण विचार वाचले पाहिजेत.

आणि RSSशी त्यांचे संबंध समजून घ्यायचे असतील, तर भावनिक राजकारण नव्हे, तर उपलब्ध ऐतिहासिक पुरावे आणि बाबासाहेबांचे स्वतःचे लेखन—दोन्ही एकत्र वाचले पाहिजे.

बाबासाहेबांना एका राजकीय खाचेत बसवण्यापेक्षा त्यांना त्यांच्या पूर्ण विराटपणात स्वीकारणे—हीच त्यांना खरी आदरांजली आहे.

-- दयानंद नेने 

7 सप्टेंबर 2026