मुंबईत पहिल्याच पावसात पाणी का तुंबते? नालेसफाई असूनही ही समस्या का उद्भवते?*

 #दृष्टिक्षेप 

🔴 *मुंबईत पहिल्याच पावसात पाणी का तुंबते? नालेसफाई असूनही ही समस्या का उद्भवते?*

मुंबईत दरवर्षी मान्सूनच्या पहिल्या जोरदार पावसानंतर अनेक ठिकाणी रस्ते जलमय होतात. त्यामुळे लगेच एक प्रश्न उपस्थित होतो – महापालिका पावसाळ्यापूर्वी नालेसफाई करते, तरी पाणी का तुंबते?

याचे उत्तर केवळ "नालेसफाई झाली नाही" किंवा "प्रशासन अपयशी ठरले" इतके सोपे नाही. प्रत्यक्षात ही समस्या अभियांत्रिकी, भौगोलिक परिस्थिती, हवामान, समुद्राच्या भरती-ओहोटी आणि नागरिकांच्या वर्तनाशी संबंधित अनेक घटकांच्या एकत्रित परिणामातून निर्माण होते.

१. पहिल्या पावसाचा जोर ड्रेनेज क्षमतेपेक्षा जास्त असतो

मान्सूनचा पहिला पाऊस अनेकदा अत्यंत तीव्र असतो. अल्पावधीत मोठ्या प्रमाणावर पाऊस पडल्यास पावसाच्या पाण्याच्या वाहिन्यांची (Storm Water Drainage System) क्षमता अपुरी पडू शकते.

• याची तुलना एका साध्या उदाहरणाशी करता येईल. स्वच्छ सिंकमध्ये एका मगाने पाणी ओतले तर ते सहज वाहून जाते. पण त्याच सिंकमध्ये एका मोठ्या बादलीभर पाणी एकदम ओतले तर काही काळ पाणी साचणारच. याचा अर्थ सिंक बंद आहे - तुंबले आहे असे नसते; तर एका क्षणी आलेल्या पाण्याचे प्रमाण जास्त असते.

मुंबईच्या ड्रेनेज व्यवस्थेलाही हाच नियम लागू होतो.

२. नालेसफाई झाली तरी प्रत्येक वाहिनी पूर्णपणे स्वच्छ असतेच असे नाही

महापालिका मुख्य नाले आणि मोठ्या वाहिन्यांची नियमित पावसाळ्यापूर्वी साफसफाई करते. मात्र संपूर्ण व्यवस्था ही केवळ मोठ्या नाल्यांपुरती मर्यादित नसते.

रस्त्यावरील कॅचपिट्स, लहान जोडवाहिन्या, भूमिगत पाइप्स आणि शाखा नाल्यांमध्ये उन्हाळ्यात धूळ, माती, प्लास्टिक, पाने आणि इतर कचरा जमा झालेला असतो.

पहिल्या पावसात हा सर्व कचरा वाहून जाऊन काही ठिकाणी अडथळे निर्माण करतो. त्यामुळे मुख्य नाला स्वच्छ असूनही स्थानिक पातळीवर पाणी साचू शकते.

३. उच्च भरती (High Tide) हा सर्वात मोठा नैसर्गिक अडथळा

मुंबई हे समुद्रकिनारी आणि कमी उंचीवर वसलेले शहर आहे.

शहरातील बहुतांश पावसाचे पाणी अखेरीस समुद्रात सोडले जाते. पण जर मुसळधार पाऊस आणि समुद्रातील उच्च भरती एकाच वेळी आली, तर समुद्रात पाणी सोडण्याचा वेग कमी होतो.

काही ठिकाणी भरतीमुळे समुद्राचे पाणी उलट नाल्यांकडे ढकलले जाते. त्यामुळे नाले स्वच्छ असले तरी पाणी लगेच बाहेर पडत नाही आणि काही काळ रस्त्यांवर साचते.

४. काँक्रीटीकरणामुळे पाणी जमिनीत मुरत नाही

पूर्वी मुंबईत मोठ्या प्रमाणावर मोकळी जमीन, खाड्या, दलदली आणि मॅन्ग्रोव्ह होते. हे नैसर्गिक "स्पंज" पावसाचे पाणी शोषून घेत असत.

आज मोठ्या प्रमाणावर रस्ते, इमारती, पार्किंग आणि काँक्रीटचे पृष्ठभाग निर्माण झाल्यामुळे पाणी जमिनीत मुरण्याऐवजी काही मिनिटांतच रस्त्यावरून वाहत ड्रेनेजमध्ये पोहोचते.

यामुळे अल्पावधीतच ड्रेनेज नेटवर्कवर प्रचंड ताण येतो.

५. मॅन्ग्रोव्ह आणि नैसर्गिक जलमार्गांचे महत्त्व

मॅन्ग्रोव्ह, खाड्या आणि नैसर्गिक जलमार्ग हे शहरासाठी नैसर्गिक पूरनियंत्रण यंत्रणा म्हणून काम करतात.

या परिसंस्थांवर अतिक्रमण, प्रदूषण किंवा त्यांचे नुकसान झाल्यास पावसाचे पाणी साठवून ठेवण्याची आणि हळूहळू समुद्राकडे सोडण्याची नैसर्गिक क्षमता कमी होते.

६. कचरा ही मोठी मानवनिर्मित समस्या

दरवर्षी लाखो टन प्लास्टिक, थर्माकोल, बाटल्या आणि इतर घनकचरा पावसाळ्यात नाल्यांमध्ये वाहून जातो.

महापालिकेने नाले स्वच्छ केले असले तरी पहिल्या पावसानंतर हा नवीन कचरा कॅचपिट्स आणि वाहिन्यांमध्ये अडकतो आणि पाण्याचा प्रवाह मंदावतो.

म्हणूनच जलनिचऱ्याची समस्या ही केवळ प्रशासनाची नसून नागरिकांच्या जबाबदारीशीही निगडित आहे.

७. हवामान बदलाचाही परिणाम

गेल्या काही वर्षांत पावसाचे स्वरूप बदलले आहे. पूर्वी दिवसभर पडणारा पाऊस आता अनेकदा एका-दोन तासांत अतिशय तीव्र स्वरूपात कोसळतो.

ड्रेनेज प्रणालीची रचना एका विशिष्ट पर्जन्यमानासाठी केलेली असते. त्यापेक्षा अनेकपट जास्त पाऊस अल्पावधीत पडल्यास जगातील कोणत्याही महानगरात काही काळ पाणी साचू शकते.

🔹 यावर उपाय काय?

या समस्येवर कायमस्वरूपी मात करण्यासाठी केवळ नालेसफाई पुरेशी नाही.

यासाठी खालील बाबींवर सातत्याने काम करणे आवश्यक आहे—

- नियमित आणि वैज्ञानिक पद्धतीने नालेसफाई.

- कॅचपिट्स व लहान वाहिन्यांची वारंवार स्वच्छता.

- पावसाच्या पाण्याच्या ड्रेनेजची क्षमता टप्प्याटप्प्याने वाढवणे.

- मॅन्ग्रोव्ह आणि नैसर्गिक जलमार्गांचे संरक्षण.

- घनकचरा व्यवस्थापन अधिक प्रभावी करणे.

- नागरिकांनी नाल्यांमध्ये प्लास्टिक व कचरा न टाकणे.

- हवामान बदल लक्षात घेऊन भविष्यातील पर्जन्यमानानुसार शहरी नियोजन करणे.

🔹 तळटीप 

• पहिल्या पावसात मुंबईत पाणी तुंबण्यामागे एकच कारण नसते. मुसळधार पाऊस, ड्रेनेजची मर्यादित क्षमता, उच्च भरती, काँक्रीटीकरण, नैसर्गिक जलसाठ्यांचा ऱ्हास, कचरा आणि हवामानातील बदल या सर्व घटकांचा एकत्रित परिणाम असतो.

• त्यामुळे प्रत्येक घटनेला केवळ "नालेसफाई झाली नाही" किंवा "सर्व काही व्यवस्थित आहे" अशा टोकाच्या भूमिकेतून न पाहता, वैज्ञानिक आणि वस्तुनिष्ठ दृष्टीकोनातून पाहण्याची गरज आहे. 

मुंबईसारख्या किनारी महानगरासाठी जलनिचऱ्याचा प्रश्न हा केवळ प्रशासनाचा नाही, तर अभियांत्रिकी, पर्यावरण, शहरी नियोजन आणि नागरिकांच्या सामूहिक जबाबदारीचा विषय आहे.

-- दयानंद नेने 

8 जुलै  2026