विद्यानंद बापट ‘विक्षिप्त (सायको’) आहेत का?*

 #रोखठोक_दयानंद_नेने 

🛑 *विद्यानंद बापट ‘विक्षिप्त (सायको’) आहेत का?*

विषय त्यांच्या मानसिक आरोग्याचा नाही; विषय आहे त्यांच्या भाषेचा, आक्रमकतेचा आणि संघर्षाच्या मानसिकतेचा!

एखाद्या माणसाच्या डोळ्यांकडे पाहून तो ‘सायको’ आहे की नाही, हे ठरवता येत नाही. चेहऱ्यावरचा ताण, रोखून पाहण्याची पद्धत किंवा बोलण्यातील आक्रमकता ही मानसिक आजाराची लक्षणे आहेत, असे म्हणणेही शास्त्रीयदृष्ट्या चुकीचे आहे.

पण मग पुण्यात सध्या चर्चेत असलेल्या विद्यानंद बापट यांच्याबाबत प्रश्नच उपस्थित करता येणार नाही का?

नक्कीच करता येतो.

फक्त प्रश्न असा असायला हवा—

“बापट मानसिकदृष्ट्या विक्षिप्त आहेत का?” नव्हे;

“बापट ज्या पद्धतीने संघर्ष करतात, बोलतात आणि प्रतिक्रिया देतात, ती सार्वजनिक चर्चेसाठी कितपत योग्य आहे?”

आणि या प्रश्नाचे उत्तर शोधताना त्यांच्या स्वतःच्या सार्वजनिक वक्तव्यांकडे पाहावे लागेल.

• बापट यांचा मूळ मुद्दा चुकीचा आहे, असे म्हणता येणार नाही. सार्वजनिक ठिकाणी अमर्याद DJ, डॉल्बी आणि ध्वनीप्रदूषणामुळे नागरिकांना होणारा त्रास हा वास्तविक प्रश्न आहे. पुण्यातील गणेशोत्सवातील आवाजाबाबत त्यांनी घेतलेल्या भूमिकेमुळे हा प्रश्न राज्यभर चर्चेत आला आहे. PMCच्या बैठकीत त्यांना विरोध झाला, त्यांना घोषणाबाजीचा सामना करावा लागला आणि पोलिसांनी त्यांना सभागृहाबाहेर नेले. त्यानंतर त्यांच्यावर रस्त्यावर माध्यमांशी बोलताना हल्लाही झाला. त्या हल्ल्याचे कोणत्याही परिस्थितीत समर्थन होऊ शकत नाही.

- पण हल्ला झाला म्हणून हल्ल्यापूर्वी आणि हल्ल्यानंतर त्यांनी केलेल्या प्रत्येक विधानाला नैतिक प्रमाणपत्र मिळत नाही.

आणि इथेच बापट यांच्या शैलीचा प्रश्न निर्माण होतो.

🔹*‘लष्कर-ए-उत्सव’ — मुद्दा की भाषेचा अतिरेक?*

गणेशोत्सवातील ध्वनीप्रदूषणावर टीका करताना बापट यांनी ‘लष्कर-ए-उत्सव’ असा शब्दप्रयोग केला. हा शब्दप्रयोग त्यांनी ‘लष्कर-ए-तोयबा’च्या धर्तीवर केल्याचे वृत्त प्रसिद्ध झाले आहे.

- हे त्यांचे बोलणे प्रभावी आहे का?

हो.

- धक्कादायक आहे का?

नक्कीच.

- पण ते विवेकी सार्वजनिक संवादासाठी योग्य आहे का?

हा प्रश्न प्रत्येकाने स्वतःला विचारायला हवा.

• गणेशोत्सवातील काही मंडळांच्या ध्वनीप्रदूषणाची तुलना दहशतवादी संघटनेशी करणे ही केवळ भाषिक अतिशयोक्ती नाही; त्यामुळे मूळ सामाजिक प्रश्नच बाजूला पडण्याचा धोका निर्माण होतो.

🔹*‘लष्कर बोलवा’ ही भाषा कुठे घेऊन जाते?*

बापट यांच्या भूमिकेत आणखी एक महत्त्वाचा मुद्दा आहे—ध्वनीप्रदूषण करणाऱ्यांवर कठोर कारवाई करण्याची त्यांची मागणी.

कायद्याची अंमलबजावणी झाली पाहिजे, याबाबत वाद नाही.

पण सामाजिक प्रश्नांचे उत्तर लष्कर, दडपशाही आणि संघर्षाच्या प्रतिमांमध्ये शोधण्याची भाषा कितपत योग्य?

लोकशाहीत प्रशासनाकडे पोलीस, कायदे, दंडात्मक तरतुदी, ध्वनीमर्यादा आणि न्यायालयीन उपाय आहेत. नागरिकांनी नियम पाळावेत आणि प्रशासनाने नियमांची अंमलबजावणी करावी—इतके साधे उत्तर असताना भाषेला युद्धजन्य स्वरूप देण्याची गरज काय?

🔹*आणि मग येते सर्वात धक्कादायक बाब…*

PMCच्या बैठकीनंतर माध्यमांशी बोलताना बापट यांनी कथितपणे अशी प्रतिक्रिया दिली की ते निःशस्त्र होते आणि अशा परिस्थितीत दोन revolvers आणि दोन magazines घेऊन यायला हवे होते, अशा क्लिप्स काही माध्यम/सोशल मीडिया वर प्रसिद्ध झाल्या आहेत.

जर त्यांनी खरोखर असे म्हटले असेल, तर हा विनोद म्हणून झटकून टाकण्यासारखा विषय नाही.

कारण प्रश्न मग DJचा राहत नाही.

प्रश्न होतो—

- लोकशाहीतील मतभेद आपण कोणत्या भाषेत व्यक्त करतो?

- सभेत आपल्याला विरोध झाला म्हणून ‘शस्त्र घेऊन आलो असतो’ अशी कल्पना व्यक्त करणे ही आक्रमक राजकीय/सामाजिक भाषेची धोकादायक पायरी ठरू शकते.

🔹*बापट यांचे समर्थक काय म्हणतील?*

“ते स्पष्ट बोलतात.”

“ते निर्भीड आहेत.”

“कोणी त्यांना गप्प करू शकत नाही.”

“त्यांच्यावर हल्ला झाला, तरी ते मागे हटले नाहीत.”

यातील बरेच काही मान्य करता येईल.

खरंच, हल्ल्यानंतरही त्यांनी आपली भूमिका कायम ठेवली आहे. 

म्हणूनच त्यांना सरसकट ‘वेडा’, ‘सायको’ किंवा ‘माथेफिरू’ ठरवणे अन्यायकारक ठरेल.

- पण त्याच वेळी त्यांच्या स्वतःच्या शब्दांची चिकित्सा करणेही तितकेच आवश्यक आहे.

• कारण आक्रमकता आणि धैर्य यात फरक असतो

- धैर्य म्हणजे विरोधात उभे राहणे.

- आक्रमकता म्हणजे विरोधकाला शत्रू समजणे.

- निर्भीडपणा म्हणजे कठोर सत्य बोलणे.

- अतिशयोक्ती म्हणजे आपला मुद्दा अधिक मोठा दिसण्यासाठी युद्ध, दहशतवाद आणि हिंसेच्या प्रतिमा वापरणे.

या चार गोष्टी एकसारख्या नाहीत.

- बापट यांचे समर्थक त्यांचा स्पष्टवक्तेपणा ‘धाडस’ मानतात. विरोधक त्याच गोष्टीला ‘उन्माद’ म्हणतात.

सत्य कदाचित मध्ये कुठेतरी आहे.

🔹*आणखी एक विरोधाभास*

बापट स्वतः सांगतात की त्यांचा विरोध गणेशोत्सवाला नाही, तर ध्वनीप्रदूषणाला आहे. त्यांनी स्पष्टपणे सांगितले आहे की उत्सवांवर बंदी नको; सार्वजनिक ठिकाणी मोठ्या आवाजाचे DJ आणि amplified sound नियंत्रित केले पाहिजे.

ही भूमिका चर्चेस पात्र आहे.

मग त्याच भूमिकेसाठी ‘लष्कर-ए-उत्सव’ किंवा त्याहून आक्रमक प्रतिमा वापरण्याची गरज काय?

सुस्पष्ट कायदेशीर मागणी अधिक प्रभावी ठरू शकते—

“धर्म कोणताही असो, उत्सव कोणताही असो—ध्वनीमर्यादा सर्वांसाठी समान.”

यात कोणावरही अन्याय नाही.

कोणाच्याही श्रद्धेचा अपमान नाही.

आणि तरीही नागरिकांच्या शांततेच्या अधिकाराचे संरक्षण होते.

🔹*मग बापट ‘सायको’ आहेत का?*

नाही—किमान उपलब्ध सार्वजनिक माहितीवरून तसे म्हणण्याचा कोणताही वैद्यकीय किंवा तथ्यात्मक आधार नाही.

पण ते अत्यंत आक्रमक, नाट्यमय आणि संघर्षप्रधान भाषाशैली वापरणारे कार्यकर्ते आहेत, असे त्यांच्या सार्वजनिक वक्तव्यांवरून म्हणता येते.

आणि ही शैली त्यांच्या आंदोलनाला प्रसिद्धी देते—पण त्याच वेळी त्यांच्या मूळ मुद्द्यालाही नुकसान करू शकते.

• आज पुण्याने दोन गोष्टी वेगळ्या करणे गरजेचे आहे.

- पहिली—बापट यांच्यावर झालेला हल्ला चुकीचा होता.

- दुसरी—बापट यांच्या प्रत्येक विधानाला केवळ ते हल्ल्याचे बळी ठरले म्हणून योग्य ठरवता येणार नाही.

लोकशाहीत कोणालाही मारण्याचा अधिकार नाही.

पण कोणालाही प्रश्नांच्या पलीकडेही ठेवता येत नाही.

आणि कदाचित बापट प्रकरणातील सर्वात मोठा धडा हाच—

DJचा आवाज कमी करण्यासाठी लढताना सार्वजनिक संवादाचा आवाजही इतका वाढू नये की मूळ मुद्दाच त्यात हरवून जाईल.

-- दयानंद नेने